Vitamine D-tekort bij sporters: oorzaken en het verband met belasting en farmacologie
Een vitamine D-tekort is bij sporters geen uitzondering, ook niet bij wie gezond eet en veel beweegt. De oorzaken liggen deels in het Nederlandse klimaat, deels in de manier waarop wordt getraind en soms in medicatie of andere middelen. De redactie ontrafelt de factoren die samen bepalen hoe het met de vitamine D-status van een sporter staat.
Wanneer spreek je van een tekort?
Vitamine D-status wordt bepaald door de concentratie 25-hydroxyvitamine D in het bloed te meten. In Nederland hanteren laboratoria en de Gezondheidsraad doorgaans een grens van 30 nmol/l voor een tekort en 50 nmol/l als waarde die voor de meeste mensen voldoende is. Internationale richtlijnen, zoals die van de Endocrine Society, gebruiken soms hogere streefwaarden.
Die verschillen leiden tot verwarring. Een sporter die volgens de ene norm ‘onvoldoende’ scoort, kan volgens de andere norm in orde zijn. Bij de interpretatie is het daarom belangrijk om te weten welke grenzen het laboratorium hanteert en waarom de waarde is gemeten.
Een tekort ontstaat meestal geleidelijk. De voorraad die in de zomer wordt opgebouwd, raakt in de loop van de winter op. Het dieptepunt ligt in Nederland doorgaans aan het einde van de winter of het begin van het voorjaar.
Ernstige tekorten kunnen leiden tot botontkalking, spierzwakte en botpijn. Mildere tekorten zijn vaak symptoomloos, maar worden in verband gebracht met een groter risico op stressfracturen en infecties.
Omgevingsfactoren en leefstijl
De belangrijkste bron van vitamine D is de eigen aanmaak in de huid. Op de Nederlandse breedtegraad staat de zon van ongeveer oktober tot maart te laag voor voldoende UVB-straling. In die maanden is de aanmaak minimaal, ongeacht hoeveel tijd iemand buiten doorbrengt.
Indoorsporters, zoals turners, zwemmers in overdekte baden, basketballers en krachtsporters, lopen het grootste risico. Een meta-analyse van Farrokhyar en collega’s bevestigde dat binnen trainen en het winterseizoen sterke voorspellers zijn van een onvoldoende status.
| Factor | Effect op vitamine D | Toelichting |
|---|---|---|
| Wintermaanden | Sterke daling | Te weinig UVB op Nederlandse breedtegraad |
| Indoortraining | Lagere status | Weinig blootstelling aan daglicht |
| Donkere huid | Tragere aanmaak | Meer melanine filtert UVB |
| Zonnebrand en bedekkende kleding | Minder aanmaak | Beschermt de huid, remt ook vitamine D |
| Hoger vetpercentage | Lagere bloedspiegel | Vitamine D wordt opgeslagen in vetweefsel |
| Vegetarisch of veganistisch eten | Minder inname | Weinig natuurlijke bronnen buiten vis en ei |
Huidskleur speelt een grote rol. Mensen met een donkere huid hebben meer zonlicht nodig voor dezelfde hoeveelheid vitamine D, en behoren in Nederland daarom tot de groep voor wie de Gezondheidsraad suppletie adviseert.
Vetweefsel slaat vitamine D op en maakt het minder beschikbaar voor de bloedbaan. Een klassiek onderzoek van Wortsman en collega’s liet zien dat mensen met obesitas na dezelfde UV-blootstelling een kleinere stijging hadden. Bij krachtsporters in een zware ‘bulkfase’ kan dat meespelen.
Trainingsbelasting en energiebalans
Ook de trainingsbelasting zelf heeft invloed. Bij zware trainingsperiodes neemt de botombouw toe, en daarmee de vraag naar calcium en vitamine D. Sporters die op een laag lichaamsgewicht moeten presteren, zoals duurlopers, gewichtsklassesporters en danseressen, eten soms te weinig om in die extra behoefte te voorzien.
Bij relatieve energiedeficiëntie in de sport (RED-S) gaat een laag energiegebruik vaak samen met hormonale veranderingen, zoals een lager oestrogeen bij vrouwen en een lager testosteron bij mannen. Die veranderingen verzwakken het bot, en een vitamine D-tekort komt daar bovenop.
Overmatig zweten verliest weinig vitamine D, maar wel calcium. Bij lange inspanningen in warme omstandigheden kan dit de calciumbalans belasten, wat indirect de vraag naar vitamine D verhoogt.
Bovendien zijn er aanwijzingen dat ontsteking en spierbeschadiging na zware trainingen de vitamine D-stofwisseling tijdelijk beïnvloeden. Het praktische belang daarvan is nog niet duidelijk.
Geneesmiddelen en andere middelen
Een minder bekende oorzaak van een lage vitamine D-status zijn geneesmiddelen. Een overzicht van Gröber en Kisters beschrijft diverse middelen die de omzetting, afbraak of opname van vitamine D beïnvloeden.
- Glucocorticoïden, zoals prednison, remmen de calciumopname en versnellen botverlies; langdurig gebruik vraagt aandacht voor vitamine D
- Anti-epileptica, zoals carbamazepine en fenytoïne, versnellen de afbraak van vitamine D in de lever
- Orlistat, een afslankmiddel dat de vetopname remt, vermindert ook de opname van vetoplosbare vitamines
- Cholestyramine en andere galzuurbindende middelen kunnen de opname verlagen
- Sommige antiretrovirale middelen beïnvloeden de vitamine D-stofwisseling
Sporters die vanwege astma of een blessure tijdelijk corticosteroïden gebruiken, doen er goed aan dit met hun arts te bespreken. Bij langdurige of herhaalde kuren kan controle van de vitamine D-status zinvol zijn.
In bodybuilding- en krachtsportkringen worden soms anabole steroïden, schildklierhormoon of andere prestatiebevorderende middelen gebruikt. Die beïnvloeden onder meer de lever en het botmetabolisme. Het is niet goed onderzocht wat dat precies betekent voor vitamine D, maar het maakt de interpretatie van bloedwaarden ingewikkelder. Bovendien wegen de risico’s van zulke middelen veel zwaarder dan een eventueel vitaminetekort.
Opsporen en aanpakken
Wie tot een risicogroep behoort, of klachten heeft zoals aanhoudende vermoeidheid, botpijn of herhaalde stressfracturen, kan de huisarts of sportarts vragen om bloedonderzoek. Een meting aan het einde van de winter geeft het meest representatieve beeld van het dieptepunt.
Bij een vastgesteld tekort schrijft de arts doorgaans een oplaaddosis voor, gevolgd door een onderhoudsdosis. Voor gezonde volwassenen zonder tekort volstaat vaak het advies van de Gezondheidsraad, zeker in de wintermaanden.
Naast suppletie zijn voeding en daglicht belangrijk. Twee keer per week vette vis, voldoende eiwit en calcium, en waar mogelijk buiten trainen in de zomer helpen een goede status op te bouwen.
Bij RED-S of bij medicatiegebruik is de aanpak breder dan alleen vitamine D. Dan zijn ook energie-inname, hormonen en botdichtheid onderwerp van gesprek met de behandelaar.
Conclusies van de redactie
Een vitamine D-tekort bij sporters ontstaat door een combinatie van factoren: het Nederlandse klimaat, binnen trainen, huidtype, lichaamssamenstelling, voeding en energiebalans.
Geneesmiddelen zoals glucocorticoïden en anti-epileptica kunnen de status verder verlagen. Ook het gebruik van prestatiebevorderende middelen bemoeilijkt het beeld, en brengt daarnaast eigen ernstige risico’s mee.
Gerichte bloedtests, aandacht voor energie-inname en een suppletieadvies op maat vormen samen de basis van een goede aanpak.
Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over de voordelen van vitamine D3 voor sporters, over RED-S en botgezondheid en over corticosteroïden in de sport.
Literatuur
- Farrokhyar F, Tabasinejad R, Dao D, et al. Prevalence of vitamin D inadequacy in athletes: a systematic-review and meta-analysis. Sports Med. 2015;45(3):365–378.
- Holick MF. Vitamin D deficiency. N Engl J Med. 2007;357(3):266–281.
- Wortsman J, Matsuoka LY, Chen TC, Lu Z, Holick MF. Decreased bioavailability of vitamin D in obesity. Am J Clin Nutr. 2000;72(3):690–693.
- Gröber U, Kisters K. Influence of drugs on vitamin D and calcium metabolism. Dermatoendocrinol. 2012;4(2):158–166.
- Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
- Close GL, Russell J, Cobley JN, et al. Assessment of vitamin D concentration in non-supplemented professional athletes and healthy adults during the winter months in the UK: implications for skeletal muscle function. J Sports Sci. 2013;31(4):344–353.
- Gezondheidsraad. Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D. Den Haag: Gezondheidsraad; 2012.
