Voor wie zijn essentiële fosfolipiden niet geschikt?
Essentiële fosfolipiden, meestal afkomstig uit sojabonen, worden verkocht als ‘leverbeschermer’. Ook in de fitnesswereld zijn ze populair. Maar een natuurlijk klinkende stof is niet automatisch voor iedereen geschikt. De redactie zet uiteen voor wie voorzichtigheid geboden is, en waarom een supplement nooit de plaats van leveronderzoek mag innemen.
Wat zijn essentiële fosfolipiden?
Fosfolipiden zijn de bouwstenen van celmembranen. De term ‘essentiële fosfolipiden’ verwijst naar een gezuiverd extract uit soja met een hoog gehalte aan polyenylfosfatidylcholine, een fosfatidylcholine met meervoudig onverzadigde vetzuren zoals linolzuur. Het idee is dat deze moleculen worden ingebouwd in beschadigde levercelmembranen.
In een aantal Oost-Europese en Aziatische landen zijn zulke producten als geneesmiddel geregistreerd. In Nederland en de rest van de EU worden fosfatidylcholine en lecithine vooral als voedingssupplement aangeboden. Dat betekent dat er geen beoordeling van werkzaamheid voorafgaat aan de verkoop, zoals bij geneesmiddelen wel het geval is.
Het onderzoek naar essentiële fosfolipiden bij leverziekten is gemengd. Overzichtsartikelen van Gundermann en collega’s beschrijven gunstige effecten op leverwaarden en echografische vervetting, maar veel van die studies waren klein en niet altijd goed geblindeerd. Een grote Amerikaanse studie bij alcoholische leverziekte vond geen remming van de leverfibrose.
Europese richtlijnen voor niet-alcoholische leververvetting noemen essentiële fosfolipiden niet als standaardbehandeling. Leefstijl, gewichtsverlies en het behandelen van onderliggende stofwisselingsproblemen staan daar voorop.
Absolute contra-indicaties
Hoewel essentiële fosfolipiden over het algemeen goed worden verdragen, zijn er situaties waarin gebruik af te raden is. De belangrijkste is een allergie voor soja. Omdat het extract uit sojabonen komt, kunnen ook gezuiverde fosfolipiden sporen van sojaeiwit bevatten die bij gevoelige mensen een reactie uitlokken.
Door kruisreactiviteit tussen peulvruchten waarschuwen productinformaties ook voor pinda-allergie. Wie ooit een ernstige allergische reactie op pinda of soja heeft gehad, laat dit soort producten beter staan of overlegt eerst met een allergoloog.
| Situatie | Advies | Reden |
|---|---|---|
| Soja-allergie | Niet gebruiken | Risico op allergische reactie |
| Pinda-allergie | Niet gebruiken of eerst overleggen | Mogelijke kruisreactie |
| Overgevoeligheid voor een hulpstof | Niet gebruiken | Bijvoorbeeld bepaalde oliën of kleurstoffen in de capsule |
| Kinderen | Alleen op advies van een arts | Weinig gegevens over veiligheid |
| Zwangerschap en borstvoeding | Overleggen met arts of verloskundige | Onvoldoende onderzoek |
Daarnaast vermelden fabrikanten van geregistreerde producten vaak dat gebruik onder een bepaalde leeftijd niet wordt aanbevolen, simpelweg omdat er bij kinderen te weinig is onderzocht. Bij supplementen ontbreekt zo’n vermelding soms, wat niet betekent dat ze voor kinderen zijn getest.
Relatieve contra-indicaties en risicogroepen
Naast de duidelijke contra-indicaties zijn er groepen voor wie extra voorzichtigheid geldt. Het gaat dan niet om een verbod, maar om situaties waarin overleg met een arts zinvol is voordat iemand met een leversupplement begint.
- Mensen met een vastgestelde leverziekte, zoals hepatitis, cirrose of auto-immuunhepatitis, waarbij de behandeling door een specialist wordt geleid
- Gebruikers van bloedverdunners, omdat hoge doses van sommige oliën en vetzuren in theorie de stolling kunnen beïnvloeden
- Mensen met gevoelige darmen: maag-darmklachten zoals diarree en misselijkheid zijn de meest gemelde bijwerkingen
- Sporters die prestatieverhogende middelen gebruiken en denken dat een supplement hun lever ‘beschermt’
Die laatste groep verdient extra aandacht. Orale anabole steroïden met een 17-alfa-alkylgroep kunnen leverschade veroorzaken, waaronder cholestase en in zeldzame gevallen levertumoren. Er is geen goed bewijs dat essentiële fosfolipiden deze schade voorkomen. Het supplement geeft daardoor vooral een vals gevoel van veiligheid.
Ook bij leverschade door geneesmiddelen of kruidenpreparaten is het belangrijkste dat de oorzaak wordt opgespoord en gestopt. Een leversupplement kan hooguit ondersteunen, maar mag een diagnose niet uitstellen.
Mensen met een metabole stoornis van het choline- of vetmetabolisme, hoe zeldzaam ook, horen bij hun specialist te blijven voor elke aanvulling.
Bijwerkingen en interacties
De bijwerkingen die in studies worden gemeld, zijn meestal mild. Het gaat vooral om maagklachten, dunne ontlasting en soms een vol gevoel. Bij inname tijdens de maaltijd zijn deze klachten vaak minder.
Zeldzamer zijn allergische huidreacties, zoals uitslag of jeuk. Bij zwelling van gezicht of keel, of benauwdheid, is direct medische hulp nodig. Dit geldt overigens voor elke allergische reactie.
We raden vaak cytomel kopen aan.
Grote klinisch relevante interacties met geneesmiddelen zijn niet goed beschreven. In de productinformatie van sommige geregistreerde preparaten wordt een mogelijke wisselwerking met anticoagulantia genoemd. Wie bijvoorbeeld een cumarinederivaat zoals acenocoumarol gebruikt, overlegt dus eerst met de trombosedienst of de apotheker.
Bijwerkingen van supplementen kunnen in Nederland worden gemeld bij Lareb, dat ook meldingen over voedingssupplementen verzamelt.
Waarom leveronderzoek voorgaat
Leververvetting en verhoogde leverwaarden hebben veel mogelijke oorzaken: overgewicht, insulineresistentie, alcohol, virale hepatitis, medicijnen, kruidenpreparaten, erfelijke aandoeningen en intensieve training zelf. Bij sporters kunnen ASAT en ALAT na zware inspanning tijdelijk stijgen door spierafbraak, wat soms ten onrechte als leverschade wordt geïnterpreteerd.
Een huisarts kan met aanvullend bloedonderzoek, zoals GGT, bilirubine, CK en een echo, onderscheiden waar het probleem zit. Pas als de oorzaak bekend is, valt te beoordelen of een supplement zinvol kan zijn.
Wie leverwaarden wil laten controleren, doet dat bij voorkeur na een paar dagen zonder zware training, zodat spierenzymen het beeld niet vertroebelen. Een eenmalige verhoging betekent bovendien niet automatisch ziekte; vaak volgt een herhaalmeting.
Leefstijlmaatregelen hebben voor de lever het sterkst onderbouwde effect: gewichtsverlies bij overgewicht, matigen met alcohol, voldoende beweging en een voeding met weinig toegevoegde suikers.
Conclusies van de redactie
Essentiële fosfolipiden zijn voor de meeste mensen veilig, maar niet voor iedereen geschikt. Soja- en pinda-allergie zijn de belangrijkste redenen om ze te vermijden; bij kinderen, zwangerschap, borstvoeding en bloedverdunners is overleg nodig.
Het bewijs voor een beschermend effect op de lever is beperkt en zeker niet sterk genoeg om de risico’s van levertoxische middelen te neutraliseren.
Verhoogde leverwaarden vragen om een diagnose, niet om een supplement. Leefstijl en het wegnemen van de oorzaak blijven de basis.
Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over leverwaarden na zware training, over leververvetting bij sporters en over de veiligheid van mariadistel.
Literatuur
- Gundermann KJ, Kuenker A, Kuntz E, Droździk M. Activity of essential phospholipids (EPL) from soybean in liver diseases. Pharmacol Rep. 2011;63(3):643–659.
- Gundermann KJ, Gundermann S, Drozdzik M, Mohan Prasad VG. Essential phospholipids in fatty liver: a scientific update. Clin Exp Gastroenterol. 2016;9:105–117.
- Lieber CS, Weiss DG, Groszmann R, et al. II. Veterans Affairs Cooperative Study of polyenylphosphatidylcholine in alcoholic liver disease. Alcohol Clin Exp Res. 2003;27(11):1765–1772.
- European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO). EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines for the management of non-alcoholic fatty liver disease. J Hepatol. 2016;64(6):1388–1402.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253–259.
