Synefrine, lever en nieren: is het veilig?
Sinds efedrine uit de handel is genomen, is synefrine uit bittere sinaasappel (Citrus aurantium) een vast ingrediënt in vetverbranders. Fabrikanten noemen het een veilig alternatief. Maar hoe zit het met de lever en de nieren, organen die stoffen uit supplementen moeten verwerken? De redactie zette het bewijs op een rij.
Wat is synefrine?
Synefrine is een protoalkaloïde die van nature voorkomt in de schil en onrijpe vruchten van de bittere sinaasappel en in kleinere hoeveelheden in andere citrusvruchten. De vorm in bittere sinaasappel is vooral p-synefrine. Die moet worden onderscheiden van m-synefrine, ook bekend als fenylefrine, een geneesmiddel met een sterkere werking op de bloedvaten.
Structureel lijkt synefrine op adrenaline en efedrine. Toch zijn er belangrijke verschillen. Volgens overzichten van Stohs en collega’s bindt p-synefrine slechts zwak aan de alfa- en bèta-1-receptoren die bloeddruk en hartslag verhogen, en werkt het vooral via bèta-3-receptoren, die met vetstofwisseling in verband worden gebracht.
In de praktijk zit synefrine zelden alleen in een product. Het wordt meestal gecombineerd met cafeïne, groene thee, yohimbine of andere stimulerende stoffen. Dat maakt het lastig om bijwerkingen aan één ingrediënt toe te schrijven.
In Nederland valt synefrine onder de regels voor voedingssupplementen en kruidenpreparaten. De NVWA houdt toezicht op de markt. In het buitenland hebben instanties als het Duitse BfR gewaarschuwd voor de combinatie met cafeïne.
Wat zeggen de studies over de lever?
In de klinische studies die Stohs en collega’s samenvatten, werden geen significante veranderingen in leverwaarden gezien bij gezonde vrijwilligers die synefrine gebruikten, al dan niet met cafeïne. Het ging daarbij wel om kortdurende studies met relatief kleine aantallen deelnemers.
Daartegenover staan casusmeldingen van leverschade na het gebruik van vetverbranders die onder meer bittere sinaasappel bevatten. Het Amerikaanse Drug-Induced Liver Injury Network (DILIN) liet in een analyse van Navarro en collega’s zien dat het aandeel leverschade door kruiden- en voedingssupplementen in de loop der jaren toenam, met afslank- en bodybuildingproducten als belangrijke groepen.
| Bron van bewijs | Wat het laat zien | Beperking |
|---|---|---|
| Gecontroleerde studies | Geen duidelijke verandering van leverwaarden | Kort, kleine groepen, gezonde deelnemers |
| Casusmeldingen | Leverschade na multi-ingrediëntproducten | Oorzaak moeilijk toe te wijzen |
| DILIN-registratie | Supplementen steeds vaker oorzaak van leverschade | Niet specifiek voor synefrine |
| Productanalyses | Soms afwijkende of niet-vermelde ingrediënten | Wisselende kwaliteit op de markt |
Het grootste leverrisico lijkt dus niet zozeer in synefrine zelf te zitten, maar in de complexe mengsels waarin het voorkomt, en in producten waarvan de samenstelling niet klopt met het etiket.
Wie een vetverbrander gebruikt en klachten krijgt zoals geelzucht, donkere urine, jeuk of onverklaarde vermoeidheid, moet direct stoppen en een arts raadplegen.
Nieren en vochthuishouding
Directe nierschade door synefrine is in gecontroleerde studies niet beschreven. Indirect kunnen er wel risico’s zijn. Stimulerende vetverbranders verhogen soms de lichaamstemperatuur, het zweetverlies en de hartslag, wat bij intensieve training in warme omstandigheden kan bijdragen aan uitdroging.
Bij ernstige uitdroging en zware inspanning kan rabdomyolyse optreden, waarbij afbraakproducten van spieren de nieren belasten. Er zijn casusmeldingen van rabdomyolyse bij gebruikers van stimulerende supplementen, meestal in combinatie met extreme training of andere middelen.
Mensen met een bestaande nierziekte of hoge bloeddruk lopen een groter risico. De nieren zijn gevoelig voor schommelingen in de bloeddruk en voor stoffen die via de urine worden uitgescheiden.
Een eerdere ervaring met efedra is leerzaam. Haller en Benowitz beschreven in 2000 tal van ernstige cardiovasculaire en neurologische voorvallen bij efedrabevattende supplementen. Synefrine is minder krachtig, maar de les dat stimulerende mengsels niet onschuldig zijn, blijft relevant.
Hart en bloedvaten: het grotere risico
Voor de veiligheid van synefrine zijn het hart en de bloedvaten waarschijnlijk belangrijker dan lever en nieren. Studies met synefrine alleen tonen meestal geen grote stijging van hartslag of bloeddruk, maar in combinatie met cafeïne kunnen de effecten optellen.
Het EFSA heeft voor cafeïne vastgesteld welke hoeveelheden voor gezonde volwassenen als veilig worden beschouwd. Wie naast een vetverbrander ook koffie, energiedrank en een pre-workout gebruikt, kan die grens ongemerkt overschrijden.
Mensen met hartritmestoornissen, hoge bloeddruk, een schildklieraandoening of glaucoom wordt geadviseerd synefrinehoudende producten te vermijden. Ook in combinatie met MAO-remmers en bepaalde antidepressiva is voorzichtigheid nodig.
Praktische afweging
Synefrine wordt in studies in het algemeen goed verdragen, maar het effect op vetverlies is bescheiden. Volgens de beschikbare onderzoeken gaat het hooguit om een kleine toename van het energieverbruik, die in het niet valt bij de effecten van voeding en beweging.
- Vermijd producten met meerdere stimulerende stoffen tegelijk
- Combineer niet met grote hoeveelheden cafeïne uit andere bronnen
- Gebruik geen vetverbranders bij hart-, nier-, lever- of schildklierproblemen
- Stop direct bij hartkloppingen, pijn op de borst, geelzucht of donkere urine
- Kies voor wedstrijdsport alleen producten die op dopingstoffen zijn getest
Een veel groter gevaar vormen illegale ‘vetverbranders’ die clenbuterol, schildklierhormoon of DNP bevatten. Die middelen kunnen leiden tot hartritmestoornissen, oververhitting en, in het geval van DNP, tot de dood. De redactie raadt het gebruik ervan nadrukkelijk af.
Synefrine staat bij het WADA op het monitoringprogramma en niet op de verboden lijst. Toch zijn er vetverbranders aangetroffen met verboden stimulantia die niet op het etiket stonden.
Conclusies van de redactie
Gecontroleerde studies tonen bij gezonde volwassenen geen duidelijke schade aan lever of nieren door synefrine alleen. De bewijsbasis is echter beperkt in omvang en duur.
De echte risico’s liggen bij multi-ingrediëntproducten, de combinatie met veel cafeïne, slecht gecontroleerde productie en gebruik door mensen met hart-, nier- of leverproblemen.
Het effect op vetverlies is klein. Wie toch een synefrinehoudend product overweegt, kiest een eenvoudig, getest product en overlegt bij twijfel met een arts.
Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over cafeïne en prestaties, over leverwaarden bij sporters en over de risico’s van illegale vetverbranders.
Literatuur
- Stohs SJ, Preuss HG, Shara M. A review of the human clinical studies involving Citrus aurantium (bitter orange) extract and its primary protoalkaloid p-synephrine. Int J Med Sci. 2012;9(7):527–538.
- Stohs SJ. Safety, efficacy, and mechanistic studies regarding Citrus aurantium (bitter orange) extract and p-synephrine. Phytother Res. 2017;31(10):1463–1474.
- Navarro VJ, Barnhart H, Bonkovsky HL, et al. Liver injury from herbals and dietary supplements in the U.S. Drug-Induced Liver Injury Network. Hepatology. 2014;60(4):1399–1408.
- Haller CA, Benowitz NL. Adverse cardiovascular and central nervous system events associated with dietary supplements containing ephedra alkaloids. N Engl J Med. 2000;343(25):1833–1838.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.
- Grundlingh J, Dargan PI, El-Zanfaly M, Wood DM. 2,4-dinitrophenol (DNP): a weight loss agent with significant acute toxicity and risk of death. J Med Toxicol. 2011;7(3):205–212.
